Steeds weer tot vervelens en mijn grote frustratie toe lees ik in de media hoe artificiële intelligentie mijn job als freelancevertaler gaat overnemen: ChatGPT wordt immers het meest gebruikt voor teksten schrijven en vertalen. Maar wat ze er niet bij vertellen is hoe vaak die mensen bedrogen uitkomen, hoe vaak het er goed uitziet maar toch fout is. Hoeveel studenten al gezakt zijn voor hun proeven en hoeveel mensen er al op de blaren hebben moeten zitten omdat ze te laat inzagen dat het niet goed genoeg was. Niet goed genoeg. Of in mijn tak: gewoon gevaarlijk fout.
“Bingo”, dacht ik. “Eindelijk!”
In het
artikel van zaterdag 7 maart op VRTNWS stond dat er drie factoren zijn die bepalen of jouw job kan worden geautomatiseerd:
- creatieve intelligentie,
- sociale intelligentie
- en menselijke motoriek in wisselende omstandigheden.
Toen ik die opsomming las, dacht ik meteen
“Bingo, dat is nu precies wat de job van een vertaler inhoudt”. Zeker die twee eerste zijn cruciaal als je kwaliteitsvertalingen wilt leveren die niet alleen correct zijn maar zich ook onderscheiden van de middenmoot, kortom vertalingen die hun doel bereiken. Want, dat moet ook gezegd worden, als je tevreden bent met middelmatigheid, dan is AI ook goed genoeg.
En neen, dat gaat niet alleen om het overbrengen van emoties of creatieve teksten of persberichten, zoals de voorbeelden die ik in mijn vorige blog
‘Ik geloof, ik geloof, ik geloof (in jou en mij)’ aankaartte, ook voor mijn job als technisch vertaalster zijn die elementen echt cruciaal.
Alleen: er is niemand die het weet.
En daar zit hem het grote probleem van de dag van vandaag: iedereen loopt maar te beweren dat AI die of die job wel eventjes kan doen, maar ze hebben geen flauw benul van wat die job inhoudt.
Alsof ik vier jaar voor niets gestudeerd heb en mijn 25 jaar ervaring geen stuiver waard zijn.
Zoals ik in mijn blog ‘Ik wil geen negatief verhaal vertellen, maar ik kan niet anders” al schreef: mij ga je nooit horen vertellen dat AI de job van een fotograaf of copywriter kan overnemen. Ik weet heus wel beter. Ik zit in hetzelfde vaarwater: jobs waarvan mensen denken dat ze zelf ook wel kunnen zonder de nodige scholing (“Ik lees heel veel Engelse boeken, dus ik kan vertalen” of “Ik heb familie in Spanje, dus ik kan Spaans vertalen”), worden als makkelijk beschouwd. Dus waarom zou AI dat niet kunnen dan?
Maar ik ben er heilig van overtuigd dat mijn job als technisch vertaler echt niet door AI kan worden gedaan en waarschijnlijk ook nooit zal kunnen. Waarom?
- Omdat ik nadenk over elk woord dat ik vertaal: ik check en dubbelcheck (en dus niet ga hallucineren).
- Omdat ik creatieve intelligentie aan de dag moet leggen om sommige technische problemen op een heldere manier te vertalen.
- Omdat ik sociale intelligentie gebruik om mijn vertaling aan te passen aan mijn doelgroep.
- Omdat mijn vertaalwerk door wisselende omstandigheden steeds een andere aanpak vereist.
Maar genoeg theorie. Laat ik er gewoon eens een technische vertaling bijnemen en het in de praktijk brengen!
Wees gerust, ik hou het eenvoudig, ik ga je niet lastig vallen met de echte hoofdbrekers uit deze handleiding. Ik wil je laten zien dat zelfs de simpelste dingen met AI verkeerd lopen.
Ik denk na over elk woord.
In de Duitse gebruikershandeling van een ‘Bohrgerät’ gaan mijn radartjes al meteen op volle toeren draaien.
- Bohrgerät: letterlijk is dat een ‘boorapparaat’ of ‘boormachine’. Maar in dit geval gaat het om een boorinstallatie voor grondwerken (om bijv. ondergrondse leidingen te trekken). Maar in het Duits worden (Bohr)gerät, Anlage en Maschine
door elkaar gebruikt, wat in het Nederlands geheid tot verwarring zal leiden. Dus besluit ik na een nachtje slapen om ‘boorinstallatie’ als vaste term te hanteren, met enkele uitzonderingen waar het idiomatisch beter klinkt met ‘machine’.
- En daar komen we op een tweede probleem: ‘Der Bediener sitzt in der Steuerkabine der Maschine’. Hoe vertaal je ‘Bediener’? Spontaan dacht ik aan ‘operator’ maar denk ik meteen aan een fabriek of hooguit iemand die een machine bestuurt, maar niet iemand die er ook echt in of op zit. ‘Bedieningspersoneel’ kan zeker maar is best lang. Eerst ging ik voor ‘bestuurder’ (van de installatie) maar uiteindelijk koos ik voor ‘machinist’. Omdat de machinist in de cabine van de machine zit.
- En dan had je nog zenders en ontvangers, wat wel apparaten zijn (toestellen voor de Belgen, maar deze tekst is voor een Nederlands publiek).
En dan zijn er nog de complexere technische problemen waar je veel research voor moet doen zoals ‘Aufweit(ungs)kopf’ en ‘Eintrittsgrube’. Ik besloot ze voor de fun allebei eens voor te leggen aan
meerdere AI-tools en geen enkele, maar dan ook geen enkele stelde de juiste oplossing als eerste voor!
Tuurlijk zou je kunnen stellen dat je met de juiste prompts wel een goede vertaling kunt maken MAAR er zijn zodanig veel factoren die bij een vertaling van een gebruikershandleiding spelen, dat je onmogelijk alle juiste prompts kunt bedenken op voorhand. Laat staan voor een handleiding van 330 pagina’s.
Stel dat je instelt ‘boorwerkzaamheden’ + ‘Nederlandse doelgroep’ + ‘boorinstallatie’ en misschien nog een aantal andere zaken. Maar wat met ‘Entsorgungsunternehmen’ dat plots in een opsomming opduikt? De correcte vertaling is afval(verwerkings)bedrijf, maar niet in deze context!
Hoe ga je dat in een prompt gieten? Tuurlijk je kan aan het promptlijstje toevoegen ‘het gaat om riolering’, maar dit was maar één van de tien soorten bedrijven in het lijstje! Ga je die allemaal op voorhand definiëren? Puur voor één woord in een opsomming?
En dan nog? Hoe ga je alles van die 330 pagina’s vatten in een prompt?
Je bent veel langer bezig met het samenstellen van een juiste prompt en je gaat sowieso fouten maken, want je kan niet onmogelijk alles vatten (je wilt niet weten hoe vaak ik al heb meegemaakt dat ik de tekst verkeerd heb ingeschat en veel langer bezig ben dan verwacht).
Een vertaler ziet ook pas dingen tijdens het vertalen zelf. Het gebeurt me meer dan eens dat ik pas helemaal op het einde van het tekst doorheb wat er in het begin bedoeld werd. Dat had ik bijvoorbeeld in een academisch werk met het begrip ‘Schlosser’…. Ik kende en vond het alleen als slotenmaker, maar het duurde tot op pagina 500 voordat ik doorhad dat het hier om een metaalbewerker ging.
En wat met fouten in de brontekst? Hoe langer de tekst, hoe groter de kans op fouten in de brontekst. In deze handleiding van 330 pagina’s zit ik aan 20 fouten, waaronder een minimale buigradius van hydraulische slangen wat ‘maximale’ moest zijn. En wat begrippen die twee betekenissen hebben, zoals ‘Einstellen’, wat in het Duits zowel instellen als ook stoppen/staken kan betekenen. Als vertaler is in dat geval héél erg opletten en kijken naar de context.
En dat, kijken naar de context, dat kan AI niet.
Creatieve en sociale intelligentie bij technisch vertaalwerk
Tijdens het vertalen van
technische teksten, zeker bij Duitse teksten, is, hoe gek het ook mag klinken,
creativiteit echt essentieel. Het Duits heeft een veel uitgebreidere technische woordenschat dan het Nederlands (en heel wat andere talen). Voor sommige begrippen bestaat er gewoonweg geen Nederlandse term (tuurlijk
AI zal je er wel een voorstellen, maar als je het dan gaat dubbelchecken zie je dat dit
gewoon verzinsels zijn of totaal niet van toepassing in de context, zoals dat ook met ‘Eintrittsgrube’ het geval was). Vooral bij transportbandinstallaties en visualiseringssoftware valt dat enorm op. De Duitse terminologie is vele malen specifieker, omdat zij daarin veel meer ervaring in hebben.
Sociale intelligentie heeft dan weer vooral te maken met
aansluiting zoeken bij je doelgroep: een boorddocument van een vrachtwagen vergt een geheel andere woordenschat dan een boorddocument van een peperdure camper waar gefortuneerde renteniers hun pensioen in willen doorbrengen.
Voor de handleiding van deze boorinstallatie mag ik heel specifieke, technische woordenschat gebruiken – zo technisch dat ik mezelf er eerst ook nog in moest verdiepen om het juist te kunnen vertalen – maar ik moet vooral steeds dezelfde terminologie gebruiken om geen verwarring te zaaien.
En daar gaat AI hopeloos de mist in: elke keer wordt de term anders vertaald.
En ook gewoon tout court: van intelligentie is bij dit soort tools echt heel weinig te merken als het op vertalen aankomt. Zelfs het kleinste kind weet dat ‘Standsicherheit des Bodens’ bodemstabiliteit is, maar geen enkele van alle AI-tools die ik het gevraagd heb, kwam verder dan ‘stabiliteit van de bodem’… Wat uiteraard niet verkeerd is, maar zeg nu zelf, als je dat eerst moet wissen en dan zelf opnieuw intypen? Dan is een automatische vertaling toch alleen maar tijdverlies?
Klopt, culturele intelligentie – iets waar ze het in dit artikel niet eens over gehad hebben maar wat ook cruciaal is bij vertalen – heb je voor technische vertalingen minder nodig, maar toch, ik heb het al meegemaakt dat ik de klant erop attent moest maken dat dit tot problemen ging leiden in het land van de doelgroep
Wisselende omstandigheden maken elke vertaling anders
En dan de wisselende omstandigheden. In het artikel hebben het ze het over vuilnisophalers waar de vuilniszakken elke dag op een andere plaats staan. Dat valt niet te automatiseren.
Dat is met vertaalwerk net zo goed mogelijk: niet alleen is elke vertaling anders (en kan ik daarom geen concrete voorbeelden uit mijn hoed toveren zonder een voorbeeldvertaling zoals in dit artikel), maar ook het format waarin je de vertaling aangeboden krijgt speelt een rol.
Wij, professionele vertalers, werken met CAT-tools zoals MemoQ en Trados waarmee wij verschillende bestandsformaten kunnen vertalen en bewerken (IDML, CSV, XLIFF), maar zelfs dan nog zijn er altijd aanpassingen nodig. Zo zit je bijvoorbeeld met websitevertalingen van met html-codes die je nog moet omzetten, maar ook cijfers die je moet uniformiseren, lay-outaanpassingen omdat titels te lang zijn. En er komen ook steeds nieuwe CMS-platformen op de markt, waar je telkens opnieuw moet kijken/uitzoeken wat de beste vertaaloptie is.
En in sommige gevallen is dat nog steeds old school: papieren versie -> inscannen -> opschonen -> in CAT-tool importeren -> opnieuw opschonen -> testen -> vertalen -> controleren -> eindformaat produceren en verifiëren.
Probeer dat maar eens te automatiseren voor een project van 655 pagina’s, dat wemelt van afbeeldingen, cijfers, maar ook stukken die niet vertaald hoeven te worden. Dat is gewoonweg handwerk, niets meer en niets minder.
